लिम्बुवान राजनीति संस्थागत गर्ने कि के त ? by Dil Kumar Lawoti

वि.सं. १८३१ पछिको लिम्बुवान आन्दोलनलाई हामी आधुनिक लिम्बुवान आन्दोलनको रुपमा चिन्दछौं । त्यसलाई आधार मान्दा पनि अढाई सय बर्षको इतिहासमा लिम्बुवान राज्य थियो भन्ने प्रष्ट नै छ । लिम्बुवान राज्य राजाहरुद्वारा शासिक तर संघीय ढाँचाको थियो भन्ने देखिन्छ । वर्तमानमा २०४१ साल तरि वीर नेम्बाङ्ले लिम्बुवान मुक्ति मोर्चा गठन गर्दै लिम्बुवान आन्दोलनलाई बाहिर ल्याए तर त्यो लिम्बुवान जनताहरुले सोचे अनुरुप संस्थागत गर्न नसकेको देखिन्छ । तत्ः पश्चात नेपालमा १० बर्ष लामो एकात्मक राज्य सत्ताको विरुद्धमा, सामन्ती शासकहरुको विरुद्ध र राज्य व्यवस्थाको विरुद्धमा संघीयता र बर्गियताको मुद्दा उठाउँदै कम्यूनिष्ट(माओवादी) जनयुद्ध भयो । त्यसको अत्यसँगै नेपालको राजतन्त्र ढल्यो, देश संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा गयो । त्यसैको सेरोफेरोमा लिम्बुवान आन्दोलन अरुण पूर्व नौ जिल्लामा उत्कर्षमा आयो, मधेशमा मधेश आन्दोलन भयो त्यहाँ ५२ जनाले शहिद भए भने लिम्बुवानमा २ जना शहिद भए । यसरी ६२÷६३ को जनआन्दोलन पश्चात पनि पहिचान सहितको संघीय राज्य निर्माण गरिनपर्दछ भनेर मधेश, लिम्बुवान र आदिवासी जनजाति आन्दोलनहरु भए त्यसको फलस्वरुप अन्तरिम संविधान २०६३ मा पहिचान सहितको संघीय राज्य हुने भनिएता पनि पुनः अहिले एकात्मक राज्य सत्ताले दोस्रो संविधान सभाको चुवाव ग¥यो । एमाओवादी जसले १० बर्ष जनयुद्ध लढ्यो उनीहरु, मधेश आन्दोलनकारीहरु, आदिवासी जनजातिहरु र लिम्बुवानका ३ वटा पार्टीहरु हौसिएर दोस्रो संविधानसभाको चुनावमा भाग लिए अन्ततः मज्जाले पछारिए त्यस पछि अहिले समय फेरि परिवर्तन भएको छ । अब देश संघीय हुने हो होइन् प्रश्न खडा भएको छ ।
यसै सेरोफेरोमा लिम्बुवानी राजनीति गर्ने नेताहरु विशेष गरेर वीर नेम्बाङ्, सञ्जुहाङ्, रामभक्त कुरुम्बाङ्हरु जो संविधानसभाको चुनावमा लज्जासपद हार बोहोर्दै पार्टी एकीकरणमा लागे । उनीहरुले चुनावमा भाग नलिएको मञ्च सम्बद्ध संघीय लिम्बुवान पार्टी, नेपाललाई जसरी पनि पार्टी एकीकरण गर्नु पर्दछ अब यसो नगरिए हामी माथि ठूलो संकट पैदा हुन्छ र लिम्बुवान आन्दोलन तहसनहस हुन्छ भन्ने उनीहरुलाई लागेको हुँदा अन्ततः कुमार लिङ्देन मिराकको नेतृत्वमा चलिरहेको पार्टी उनीहरुसँग एकता गर्ने तयारीमा जुट्यो, लामो बहस छलफल भयो, नेताहरु बीच एक अर्कामा आरोप प्रत्यारोप गर्दै अन्ततः धरानमा एक बैठक गरि मञ्चका महासचिव लिङ्देन पछिका नेताको रुपमा हेरिएका खगेन्द्र माखिमको संयोजकत्वमा ९ सदस्यीय जम्बो टोलीको वार्ता समिति बन्यो । सो टोलीले काठमाण्डौंमा लिम्बुवान जन्य पार्टीहरुको एकीकरणको भूमिका खेलिरहेका तुम्याहाङ्हरुसँग भेटघाट छलफल पश्चात अन्य तीन पार्टीहरुसँग बसेर ९ बुँदे सहमति लेखेर लिम्बुवान फर्किए । हामी केही नेताहरुले भन्यौ नौ बुँदे त्यति राम्रो छैन, यसले भोलिको दिनमा विवाद ल्याउँछ है भन्यौं किन भने कमल छाराहाङ्को नेतृत्व त्यो नौ बुँदेमा समेटिएको छैन र संघीय लोकतान्त्रिक राष्ट्रिय मञ्चका महासचिव खगेन्द्र माखिमको पद कहाँ रहने र लिम्बुवान भोलेन्टियर्सलाई स्पष्ट रुपमा कस्तो बनाएर लाने बारे स्पष्ट खाँका छैन भनेर हामीले भन्यौ । तर, यदि पार्टी एकीकरण नगरिए पार्टी फूटाएर भएपनि भेडेटारको एकीकरण गएर सबै एक हुने भन्ने चारैतिरको हल्ला र दवावले अन्तिममा मञ्च सम्बद्ध सलिरापका अध्यक्ष कुमार लिङ्देन मिराकले एकतामा हस्ताक्षर गरे । सारा लिम्बुवानवासी र प्रवास वासीहरुले अध्यक्ष कुमार लिङ्देनलाई नै एकीकरण पार्टी संघीय लिम्बुवान पार्टी, नेपालको अध्यक्षमा सर्वसम्मतीले दिए । तत् पश्चात वीर नेम्बाङ्लाई सर्वमान्य नेता (दोस्रो), सञ्जुहाङ् पालुङ्वा वरिष्ठ नेता (तेस्रो) र रामभक्त कुरुम्बाङ् (बरिष्ठ उपाध्यक्ष) चौथो वरियतामा रहने निर्णय भयो । यसमा पल्लो किरात लिम्बुवान शुरु देखि नै एकीकरणमा नआएपछि उनीहरुलाई एकीकरणमा समावेश गरिएन । तर यसै बेला कमल छाराहाङ् पनि पार्टीमा एकीकरण आउने भए । सोच्दै नसोची भेडेटारमा छाराहाङ् झुल्किएर म पनि अब तिमीहरुसँगै एउटै पार्टीमा रहन्छु मलाई कुनै पदमा राख्नु पर्दैन भन्ने अभिव्यक्ति दिए । तर जब भेडेटारमा पाँच पार्टी एकीकरण भएर दमकमा पहिलो पदाधिकारी लेवेलको बैठक शुरु भयो तब देखि नै छाराहाङ्ले भाँजो हाले अन्तत् उनलाई तेस्रो बर्यियतामा राखियो र उनका ३ नेताहरुलाई उपाध्यक्ष बनाईयो । यसरी एकताको लहर अगाडि बढ्दै गयो । एकतासँगै विभिन्न डकुमेण्टहरु पारित गर्न मात्रै महिनौ लागेको देखिन्छ । पार्टीको लेटर प्याड, स्टाम्प पास गर्नै महिनौ लाग्यो त्यो सँगै साधारण सदस्य र क्रियाशिल सदस्यको बारेमा पनि लामो बहस भयो । पार्टीको विधान र घोषणापत्र पनि तुम्याहाङ्हरुलाई नै लेख्न दिईयो । तर त्यसमा हाम्रा केही साथीहरुलाई विशेष अधिकार दिने हुँदा हाल ठूलो द्वन्द्व सिर्जना भएको महसुस भएको छ ।
अन्ततः पार्टीको पहिलो केन्द्रीय बैठक दमकमा भव्य रुपमा सम्पन्न भयो । बहुमत के.स.हरु भेला भई महत्वपूर्ण निर्णयहरु पारित भयो । विधान छाप्ने समिति निर्माण भयो । संयोजक उपाध्यक्ष विष्णु तुम्बाहाम्फे र सदस्यहरु छवि र देउ कुमार नेम्बाङ्, त्यसैगरी घोषणा पत्र छाप्ने जिम्मा उपाध्यक्ष खगेन्द्र माखिमको संयोजकत्वमा दिईयो । तर के भयो कुन्नी खगेन्द्र माखिमले कसैलाई थाहै नदिई काठमाडौंमा घोषणापत्र होईन विधान छापेछन् । दमकमै ३ महिना पछि पार्टीको पदाधिकारी र सचिवालयको बैठक बस्दा मात्रै थाहा भयो त्यसपछि पार्टीका शिर्ष नेताहरुले त्यो त्यसको विरोध भयो । उपाध्यक्ष विष्णु तूम्बाहाम्फेले पुनः दमकमा अर्को विधान छापेपछि समस्या अझ बढेर गयो । नेताहरु बिच वादविवाद चुलिएर गयो । अब पार्टीमा काम गर्न नेताहरु बीच गाह्रो हुनु स्वभाविकै हो । एक ले अर्कोलाई विश्वास नगर्ने वातावरण बनेपछि समस्या बढेर जानु दुर्भाग्य नै हो । सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा पार्टीको बारेमा राम्रो नराम्रो लेखेपछि समस्याहरु बाहिर निस्कनु नै दुर्भाग्य बन्दै गएपछि अन्ततः इलाममा दोस्रो सचिवालय वैठक बस्यो तर त्यसले पनि अन्ततः कुनै निर्णय दिन सकेन किन त भन्दा विधानको बारेमा मात्रै छलफल भयो जबकि पार्टीका केन्द्रीय अध्यक्ष, बरिष्ठ नेता, बरिष्ठ उपाध्यक्ष लगायत सबैले स्वीकार गरेको विधानको दमकमा छापिएको विधान लोकार्पण भयो त्यो नै विधान अधिकारकि भनेर ८४ जना नेताहरुले बोलेकोमा ७० प्रतिशतले दमकको लोकार्पण विधान नै मान्नु पर्छ भन्ने बोलेका थिए । उपाध्यक्ष खगेन्द्र माखिमले पनि आफ्नो प्रस्तुतीमा विधान काठमाण्डौंमा मैले छापेको होइन आफै प्रेसमा छापिन्दै थियो त्यो मैले होईन अध्यक्षले नै गर्न लगाएको भन्दै आरोप लगाएर आफू चोखिन्ने कोशिश गर्नुभयो त्यो महान गल्ती गर्ने नेता चाही सही हो भने अब सोचौं, हामी लिम्बुवान राजनीति कता तिर जाने हो ?
अब पार्टीलाई अनिर्णयको बन्दी बनाई राख्नु हुँदैनभन्ने हाम्रो महान उद्देश्यलाई संस्थागत गर्नु पर्छ । अब पार्टीका अध्यक्ष निरन्तर अगाडि बढ्नु पर्दछ । जबसम्म लिम्बुवान राजनीति र आन्दोलनलाई संस्थागत गर्न सकिन्दैन तबसम्म अध्यक्ष निरन्तर अगाडि बढ्नु पर्दछ । यदि अध्यक्षले यस पार्टीबाट खुट्टा कमाउने हो भने सायद मलाई लाग्छ लिम्बुवान आन्दोलन सोही दिन देखि समाप्त हुन्छ । कि अर्को कुमार लिङ्देन मिराक जन्मिनु पर्दछ तर अन्य शिर्ष चार नेता र दोस्रो पुस्ताका नेताहरुबाट पार्टी संस्थागत गर्न निकै गाह्रो होला । हामीले यदि साच्चिकै लिम्बुवान प्राप्तिको महान यात्रा थालेका हौं भने त्यसको समापन गर्न पनि हामीले सिक्नु पर्दछ तर लोभ लालचमा परेर एकले अर्कोलाई सिध्याउने षडयन्त्र गर्ने कसैले दुषप्रयास गर्दछ भने त्यो मुर्ख हुन्छ । उसको समाप्त हुन्छ, पछिल्लो समाचार अनुसार अहिले सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न आरोप प्रत्यारोपहरु आईरहेका छन् त्यसले यथार्थमा भन्नु पर्दा आफूले थापेको जालमा आफै पर्नु हो । त्यहाँ अरु आएर पर्दैन । बेलैमा सचेत भया ।