सूर्यबहादुर थापासँग जोडिने काण्डहरुमा धेरैले खुकुछिन्ताङमा 2026 सालको नरसंहारको नाम लिने गर्दछन । तर यो उनको शक्ति अभ्यासको पछिल्लो हर्कत हो । त्यो भन्दा अगाडि उनले आफू शक्तिमा आउनका लागि गरेका अभ्यासहरुका बारे धेरै कम मानिसमात्र जानकार छन् । किनभने तत्काल उनीसँग राजनीतिक प्रतिस्पर्धा गर्ने पूर्वका किपटीया सुब्बाहरुले धेरै वर्ष अगाडि नै वैकुण्ठ यात्रा गरी सके । जिवीत साक्षीको रुपमा रहेका मध्ये सुब्बा शेरबहादुर लावती (डिट्ठा)का नाती पद्मसून्दर लावती मात्र मेरो नजिकका चिनजान हुन । लावतीको कहिल्यै पनि थापासँग राजनीतिक सहयात्रा भएन चाहे पञ्चायती व्यबस्था होस या त्यसपछि पनि । उनीहरु पञ्चायती व्यबस्थादेखि त्यसपश्चात कायम भएका बहुदलीय व्यबस्था हुँदै गणतन्त्रसम्म आईपुग्दा समेत उनीहरुको बीचमा राजनीतिक तालमेल मिल्न सकेन । पछिल्लो समयमा थापा संघीय गणतन्त्रको पक्षधर भए भने लावती हिन्दूधर्म सापेक्षित राज्य सहितको संवैधानिक राजतन्त्रको पक्षमा अध्यावधी आवाज मुखरित गरिरहेका छन् ।
धनकुटा जिल्लामा थापासँग कठोर राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वीता गर्ने व्यक्ति पनि लिम्बू नै थिए । उनको नाम विष्णु कुमार लिम्बू थियो । थापासँग कडा प्रतिद्वन्द्वीता गरेरै भए पनि एकपटक लिम्बू धनकुटा जिल्लाको सभापति भएका थिए । त्यसपछि पञ्चायतकाल भर कुनै पनि लिम्बूहरु जिल्ला सभापति बन्न सकेनन् । बहुदलीय व्यबस्था आएपछि भने थापाको राजनीति क्रमशः ओरालो लाग्दै गरेको अबस्था थियो । 2048 सालको चुनावमा एमालेका नपत्याउदो उमेरद्वार गोपाल गुरागाईले समेत थापालाई हराई दिए । यसै गरी 2064 को संविधान सभाको चुनावमा त झन एमाओवादीका ठेट्ना उमेरद्वार हरी खेवाले पनि थापालाई नराम्ररी हारको स्वाद चखाई दिए । उनको जीवनका ती हारहरु उनको व्यक्तित्व र लोकप्रियतामा आएको ह्रास भन्दा पनि राजनीतिक परिवर्तनहरुले ल्याएको धमिलो बाढी थिए होला सायद । पछिल्लो समयमा उनले धनकुटा जिल्ला नै विर्षिसकेका आफ्ना छोरालाई चुनाव लडाएर जिताउनुले उनको व्यक्तित्व प्रतिको लोकप्रियता कायमै रहेको झल्काउदछ ।
थापासँग लिम्बूहरुको अन्तर्द्वन्द्व खासगरी 2021 देखि हो । जुन सालमा राजा महेन्द्रले भूमि सम्बन्धी ऐन जारी गरेर जिमिदारी प्रथाका साथै किपट प्रथा पनि उन्मुलन गर्यो । थापा भूमि सम्बन्धी ऐन जारी गर्ने निर्णायक व्यक्ति नभएता पनि उनी एउटा सुत्रधार थिए । त्यसको योजनार तत्कालीन वामपन्थी नेता डिपी अधिकारी थिए । यो ऐन लागू गर्नका लागि 2022 सालमा थापाको प्रधान मन्त्रीत्वमा मन्त्रीमण्डल बन्यो र त्यो मन्त्रीमण्डलमा भूमिसुधारका योजनाकार डिपी अधिकारी भूमिसुधार मन्री बने । लिम्बुवानका किपटीया लिम्बूहरुले भूमिसुधारका कार्यक्रमहरु अवरोध गरे । त्यसपछि नाम चलेका हर्ताकर्ता लिम्बूहरुलाई नै भूमिसुधार अधिकारी बनाईयो । त्यसबेला भूमिसुधार अधिकारी बनाईएका बिबि सुब्बा लावती, तिलबहादुर लक्सम र मानबहादुर जवेगु मध्ये दुईजनाले पहिले नै वैकुण्ठ यात्रा गरिसकेका छन भने जवेगु हालसम्म जिवीतै छन् । लिम्बूहरुलाई नै भूमिसुधार अधिकारी बनाईएपछि किपटीया लिम्बू र सरकारी लिम्बू हाकिमहरुको बीचमा घनघोर द्वन्द्व उत्पन्न गराईयो । सरकारी हाकिमहरुसँग पुलिस र सेना जस्ता सरकारी संयन्त्रको साथ सहयोग थियो भने किपटीयाहरुसँग ऐतिहासिक कागजी दस्तावेज बाहेक केही थिएन । लिम्बूहरुले लिम्बूसँगै लडाई गर्नु पर्ने अवस्था आयो । त्यसबेला लिम्बूहरु कमजोर हुँदै गएपछि सूर्यबहादुर थापाले बोलेको हुनुपर्छ "लिम्बूहरुको छाला काडेर जुत्ता लगाउने छु ।" वास्तवमा छाला भनेको भूमि हो । किपट प्रथा अन्तर्गत किपटीया लिम्बूहरुको एकलौटी वंशजको आधारमा सामूदायिक स्वामित्वमा रहेको भूमिलाई कानून बनाई अरु जातिलाई सजिलै हस्तान्तरण हुन सक्ने बनाएपछि लिम्बूहरुको छाला काडिएकै हो । सूर्यबहादुर थापाले आफ्नो वादा पुरा गरेर किपटीया लिम्बूहरुको रैतीबाट मुक्त भएर उनी शासक भन्न सफल भए । उनको त्यो जित भनेको लाखौं मानिसको नरसंहार गरेर जितेको लडाई भन्दा कम छैन । हो मलाई लाग्छ एउटा नामुद किपटीया सुब्बाको सन्तान भएको हुनाले पद्मसुन्दर लावतीले थापासँग पुरानो तुष बोकेको पनि हुन सक्छ । उनले जतिसुकै शक्तिमा भएको बखत पनि थापासँग सम्झौता गरेनन् । बरु समय अनुसारको प्रतिद्वन्द्वीता नै जारी राखे ।
खुकुछिन्ताङ काण्ड भनेको वामपन्थी विरुद्दको दमन हो । एक समय त्यो काण्डको विषयमा घण्टौ भाषण गरेर मानव समवेना जित्न अभ्यास गर्ने कमरेडहरु अहिले नेपाल कम्यूनिष्ट पार्टीको बिभिन्न नामबाट सत्ता र शक्तिमा विराजमान छन् । आज त्यो काण्डका नाईकेले वैकुण्ठ यात्रा गरिरहँदा उनीहरु आफ्नो अभिभावक गुमाएकोमा शोकमग्न छन् । अब छिन्ताङ काण्डले राजनीतिक रोगन पखालेर त्यो जातीय संहारमा रुपान्तरण भैसकेको छ । त्यो काण्डमा सहादत प्राप्त गर्ने कोही पनि सरकारी खातामा सहीद दर्ज भएका छैनन् । छिन्ताङ काण्डलाई राजनीतिको भर्याङ बनाएर सत्तारोहण गर्ने कमरेडहरुका लागि अहिले त्यसबेला सहादत प्राप्त गर्ने सहीदहरु भन्दा आजबाट वैकुण्ठ यात्रामा पदार्पण भएका सूर्यबहादुर थापालाई कसरी कालजयी बनाउन सकिन्छ ? त्यता लाग्ने छन् ।
त्यसकारण आफ्नो जातीय, ऐतिहासिक, भाषिक तथा सांस्कृतिक उत्पीडनको मुक्तिबाहेक अन्य भावनात्मक कुरामा दौडधुप गरेर गैरसमुदायको भजनण्डलीमा समावेस भएर आत्मोत्सर्ग गर्नु फोगटीया लगानी र बलिदान मात्र हुँदो रहेछ भन्ने ज्वलन्त उदाहरण खुकुछिन्ताङले देखाएको छ । त्यसबेला सहीद भएकाहरुको सन्तानहरु आज जतिसुकै प्रताडित भए पनि सहीद बनाउन उक्साहट गर्ने कामरेडहरु अब आएर सहीद बनाउने थापाकै भजन गाउने छन र उनलाई सहज वैकुण्ठ यात्राको मार्गप्रशस्त गराउन दिल र दिमागले लागि पर्ने छन् । पानी भन्दा रगत बाक्लो हुन्छ भनेको यही हो । मानसिक दासताबाट मुक्त भएर आत्मसम्मान, स्वाभिमान र स्वतन्त्रताका लागि अब लड्ने प्रण गरौं । त्यसपछि मात्र छिन्ताङका सहीदहरुको आत्माले शान्ति पाउने छन् । अहिलेलाई वैकुण्ठमै थापासँग छिन्ताङका सहीदहरुले हिसाब किताब मिलाउन सकुन भनी प्रार्थना गरौं ।
जय लिम्बुवान !!!
Chhabisubba Sangbangphe Limbu को facebook वाल बाट साभार