अरुण सप्तकोशी पूर्व नौ जिल्लाको नाम लिम्बुवान नै किन राख्ने ? अरु राख्दा हुँदैन होला ? भन्ने सवालहरु पनि यदाकदा उठ्ने गर्छ । यसबारेमा यहि भन्न सकिन्छ–संसारमा इतिहास, अस्तित्व÷पहिचानको कुराहरु सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छन् । एउटा लेखकले पुस्तक लेख्छ, उक्त पुस्तकको देखिने ठाउँमा आफ्नो नाम राखेकै हुन्छ । जब कुनै मान्छेले पार्टी पौवा बनाउँछ त्यहाँ पनि आफ्नो नाम राखेको हुन्छ । बुबा वा आमा मृत्यु भईसकेको भएपनि नागरिकतामा मा उहाँहरुको नाम राखिएको हुन्छ । “नाम” मा ठूलो शक्ति छ, पहिचान छ, इतिहास छ, विगत वर्तमान र भविष्यलाई जोड्न सक्ने श्रृंखला छ । कसैले गन्नै नसकिने पैसा दिए पनि हामी हाम्रो देश नेपालको नाम फेर्न सक्दैनौ किनकि यो ऐतिहासिक नाम हो । केहि वर्ष अघि भारतको प्रमुख शहरहरु बम्बई र कलकत्ताको नामलाई पुनः ऐतिहासिक नामाकरण गरियो– मुम्बई र कोलकत्ता । बम्बई र कलकता भनेको संसारमा गन्तिमा आउने शहरहरु हुन्, त्यहाँ भने जति भौतिक विकाश भएको छ, तर पनि ति शहरहरुलाई किन आफ्नो ऐतिहासिक नाम नै पुनः दिईयो त ? त्यहाँ के निस्कर्ष निस्कियो भने जति नै भौतिक विकाश गरे पनि इतिहासको श्रृंखलाबाट चुटिएपछि एक दिन न एक दिन त्यसको अस्तित्व संकटमा पर्छ त्यसैले ऐतिहासिक नाम पुनः दिईनु पर्छ ।
यिनै कारण र तर्कहरुले गर्दा इतिहासको लामो काल देखि जिउँदो र नहारेको निरन्रतर आन्दोलनरत भूमिको रुपमा रहेको अरुण–सप्तकोशी पूर्वको ऐतिहासिक भूमिको नाम लिम्बुवान नै राखिनु पर्दछ । यो लिम्बुवान भूमिको अस्तित्व रक्षाको लागि विभिन्न काल खण्डमा निम्न संघर्ष र प्रयासहरु भएका छन्ः–
१. नवौं–दशौं शताब्दीमा माबोहाङ् र श्रीजङ्गाहरुले यहि भूमिमा धर्म र लिपिको शुरुवात गरे ।
२. श्रीजङ्गा द्वित्तीयलाई वि.सं. १७९८ मा मुन्धुम् र लिपि बचाउने क्रममा सिक्किमको मार्ताम् गाउँमा रुखमा डोरीले बाँधी धनुकाँडले हानी हत्या गरियो ।
३. लिम्बुवानका सेनापति काङ्सोरेलाई वि.सं. १८३१ बैशाख २५ गते गोरखाली सेनाहरुले धोकापूर्ण तरिकाले हत्या गरे । तर, उक्त युद्ध गोरखा–लिम्बुवान सन्धिमा टुङ्गियो ।
४. राणाहरुले वि.सं. १९५२ मा ताप्लीजोङ्मा अमाल राख्दा लिम्बुवानको परम्परागत हकअधिकारमाथि बाधा पुग्छ भनेर हाङ्पाङ्का बाजहाङ् लिम्बु (आङ्बुहाङ्)ले आवाज उठाउँदा उनलाई रुखमा झुण्ड्याई मृत्युदण्ड दिइयो ।
५. राणाकालमा दशैं नमानेको भनेर धनकुटामा आठपहरीया समुदायका रामलिहाङ् र रिदामालाई झुण्ड्याएर मारियो ।
६. महागुरु फाल्गुनन्दको नेतृत्वमा पान्थरको लोब्रेकुटीमा वि.सं. १९८८ बैंशाख २४ गते दश लिम्बुवान १७ थुमको प्रतिनिधिहरु बोलाई “सत्य धर्म मुचुल्का” तयार गरियो । उक्त मुचुल्काले संस्कार सुधार र लिपि संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।
७. “लिम्बुवान स्टेट्” खडा गर्ने अभियानमा लागेका विजयबहादुर लिम्बुलाई वि.सं. २००८ वैशाख १२ गते इलामको मंगलबारेमा गोली हानी हत्या गरियो ।
८. महान इतिहासकार इमानसिं चेम्जोङ्ले वि.सं. २००९ सालमा “लिम्बुवान सुधार संघ” खोलेर सक्रिय भए । उनले किरात, लिम्बुवान बारे दर्जनौ पुस्तकहरु लेखे । लिम्बुवान सुधार संघका उपाध्यक्ष गणेशप्रसाद रिजाल (पूर्व सांसद) र महामन्त्री तेजबहादुर प्रसाई थिए ।
९. २०१३ र २०१४ सालमा लिम्बुवानका प्रतिनिधि मण्डलले लिम्बुवानको विकासको अजेण्डाहरु लगेर केन्द्र सरकारलाई झक्झकायो ।
१०. २०२१ सालमा किपटमाथि आक्रमण भएपछि किपटीया लिम्बुवानवासीले किपट बचाउनको लागि शसक्त संघर्ष चलाए । तर, एकात्मक सत्ताले पेलेर अघि बढ्ने नीति लियो ।
११. लिम्बुवान स्वायत्त राज्य स्थापना गर्ने आन्दोलनको क्रममा वि.सं. २०६४÷०६÷२० गते झापा–इलाम सिमानामा पर्ने सानो केर्खाको कमल पुल छेऊमा राज कुमार आङ्देम्बे ‘माङ्तोक’ले शहादत्ता प्राप्त गर्नु भयो ।
१२. लिम्बुवान क्षेत्रको क्याम्पसको चुनावहरु समानुपातिक चुनावप्रणाली अन्तर्गत हुनुपर्छ भन्ने आन्दोलनको क्रममा झापाको धुलाबारीमा २०६५ चैत्र ६ गते शहादत्ता प्राप्त गर्नुभयो । माङ्तोक र मनिल दुवै शहिदहरुलाई एकात्मक सत्ताको शसस्त्र प्रहरीले गोली हानी हत्या गरेको थियो ।
बाट संघीयता र लिम्बुवान आन्दोलन सम्बन्धि अध्ययन सामग्री भाग -१
जय लिम्बुवान.....!